“Điều gì ở bản đồ cứ hớp lấy hồn ta? Vì cớ gì ta mải mê ngắm mãi không thôi? Câu trả lời nằm ở kỉ nguyên trước đây, khi phần lớn Trái Đất vẫn chưa được khai phá. Bản đồ giúp giảm bớt nỗi sợ điều chưa biết; nó trông đầy thẩm quyền, dù đây đó vẫn có những khoảng trống phải lấp đi bằng hình vẽ loài vật, la bàn hay chi tiết trang trí. Ngay cả những vùng tưởng như đã biết rõ, đôi khi người ta vẫn vẽ sai.”
Trích lời Nigel Holmes trong cuốn 'Pictorial Maps – History, Design, Ideas, Sources'
Bản đồ là dạng trực quan hóa dữ liệu phổ biến nhất trong sách tranh dành cho trẻ em. Các bản đồ trong sách tranh thường được minh hoạ sao cho đơn giản, dễ đọc, dễ hiểu với chú thích rõ ràng. Thông thường, các bản đồ kể về một điều hoặc một tuyến truyện, và trình bày sáng rõ nhất có thể.
 |
Bản đồ trong cuốn 'Ducks Overboard! A True Story of Plastic in Our Oceans' (Vịt chu du nước ngoài! Câu chuyện có thật về rác nhựa trong đại dương) của Markus Motum xuất bản năm 2021. Câu chuyện kể về sự cố ngoài đời thực khi hàng chục nghìn con vịt nhựa tràn ra Thái Bình Dương vào tháng 1 năm 1992, và cách những con vịt này trôi dạt theo các dòng hải lưu. |
 |
Bản đồ trong cuốn 'The Very True Legend of the Mongolian Death Worms' (Truyền thuyết có thật về những con giun chết Mông Cổ) của Sandra Fay (Tác giả kiêm Minh họa), 2022. Đây là hình vẽ ở trang lót cuốn sách, với địa danh được tác giả viết tay. |
 |
Bản đồ trong cuốn 'The Story of Climate Change: A First Book About How We Can Help Save Our Planet' do Catherine Barr và Steve Williams sáng tác, Amy Husband và Mike Love minh hoạ năm 2021. Bản đồ này không có tên địa danh hay chữ nào gắn trực tiếp, nhưng chức năng của nó là để kể một điều khác: biến đổi khí hậu đang phá hủy môi trường sống của động vật và thực vật trên quy mô lớn. |
 |
Bản đồ trong cuốn 'Just Right – Searching for the Goldilocks Planet' (Vừa Vặn – Tìm kiếm hành tinh Goldilocks) của Curtis Manley & Jessica Lanan năm 2019. Bản đồ trên trần nhà này dễ hiểu hơn với cụm 'Too cold! Too hot!‘ (Quá lạnh/quá nóng) - một chú thích cần thiết khi nội dung không thuộc kiến thức phổ thông.  Trên bản đồ “vỏ cam” của Oceanarium hầu như không có chữ; chỉ có tên của năm đại dương. Một bản đồ mạnh mẽ và độc đáo như vậy không cần lời giải thích, và nó được đặt ngay ở đầu sách. Như thể bản đồ đang nói: Bắt đầu từ đây, nhưng hãy trở lại bất cứ khi nào bạn muốn! |
Tấm atlas được làm bởi nghệ sĩ Étienne Chambaud trong cuốn sách Mapping It Out: An Alternative Atlas of Contemporary Cartographies (Lập bản đồ: Bộ atlas thay thế của nghệ thuật bản đồ đương đại)Trong một bài tiểu luận suy ngẫm về những điều thú vị của các tấm bản đồ cổ — vừa sai lạc đến đáng yêu, vừa can đảm một cách kỳ lạ — triết gia Alain de Botton nhận xét:
“Niềm vui khi ngắm nhìn thế giới trên một tấm bản đồ có thể ví như niềm vui đọc một vài cuốn tiểu thuyết. Trong cả hai trường hợp, ta được đặt vào một vị trí đặc biệt so với hiện thực mà từ góc nhìn giới hạn thông thường, ta chỉ thoáng thấy qua. Với tấm bản đồ thế giới, ta vượt lên trên những giới hạn của mảnh đất mình đứng để ôm trọn địa cầu trong tầm mắt; giống như khi đọc tiểu thuyết, ta được bước vào những tâm trí vượt lên trên bản thân mình.
Nhưng tất nhiên, cũng như một cuốn tiểu thuyết, một tấm bản đồ rốt cuộc chỉ có thể là một mô hình và sự giản lược của thực tại. Những hành trình ta đi qua trong cảnh quan thực tế hiếm khi giống với những nét ta vạch trên bản đồ — và đó chính là lúc người lạc đường than phiền. Tuy vậy, có vẻ như ta không thể sống thiếu những dạng rút gọn của muôn điều phức tạp để hiểu được thế giới quanh mình, để tìm được đường tới đích."
Vậy làm sao chúng ta có thể dắt trẻ một cách từ tốn đến với thế giới phong phú nhiều tầng bậc của bản đồ?
Bản đồ là một phần quan trọng của môn địa lý - vốn là môn học có tính bao quát cao. Bộ môn này giúp trẻ hiểu về bề mặt của Trái đất và các tiến trình diễn ra trên bề mặt ấy. Và những tấm bản đồ nghệ thuật, sáng tạo chính là một người bạn quan trọng cho việc nuôi dưỡng sự tìm tòi khám phá về thế giới địa lý, bên cạnh đó tạo thôi thúc cho trẻ tìm hiểu các vùng xung quanh nơi trẻ lớn lên. Tuyệt hơn nữa, người lớn có thể hỗ trợ trẻ tự vẽ được tấm bản đồ về những nơi quen thuộc.
Thời điểm trẻ bắt đầu lên 9 tuổi là lúc thích hợp để giới thiệu bản đồ cho trẻ. Đây là lúc trẻ bắt đầu tách biệt khỏi thế giới bên ngoài chứ không còn hoà làm một, là lúc trẻ bắt đầu phát triển cái tôi riêng (ego) rõ rệt. Do vậy, khi xem bản đồ và học vẽ bản đồ, trẻ sẽ nhận ra sự khác biệt khi mình đứng trong chính cảnh quan ấy với khi nhìn từ trên cao. Tấm bản đồ giúp trẻ thấy các con sông chảy qua một vùng đất ra sao, tức là hệ thống sông ngòi của một vùng đất đang hiện lên bản đồ, giúp trẻ chuyển hoá cái nhìn về vùng đất từ trực tiếp sang tổng quan.
Nghệ sĩ Yoko Ono từng viết một bài thơ vui chỉ dẫn vẽ bản đồ, xuất bản vào năm 1970 trong cuốn Grapefruit: A Book of Instructions and Drawings by Yoko Ono. Đoạn văn như sau:
TẤM BẢN ĐỒ
Vẽ một tấm bản đồ tưởng tượng.
Đánh dấu mục tiêu trên bản đồ chỗ bạn muốn đến.
Đi bộ trên con phố thật sự theo bản đồ đã vẽ.
Nếu chẳng có con đường thật ngoài đời giống như đã vẽ trong bản đồ, hãy tự làm đường đi bằng cách dọn dẹp chướng ngại qua một bên.
Khi đã đến địa điểm mục tiêu, hỏi tên thành phố và tặng hoa cho người đầu tiên bạn gặp.
Bản đồ phải được tuân theo chính xác, nếu không thì tất cả sự kiện đều tan thành mây khói.
Nói tụi bạn vẽ bản đồ đi.
Đưa cho tụi nó những tấm bản đồ.
mùa hè năm 1962
Chúc bạn có những tìm tòi mới lạ khi đắm mình vào những tấm bản đồ.
Và ngại gì mà không thử vẽ một tấm bản đồ nhỉ? Nhìn những tấm bản đồ do học sinh vẽ mà xem!
 |
| Khu vực xung quanh nhà |
 |
| Bản đồ theo chủ đề |
------
Nguồn tham khảo của bài viết: https://illustratingdata.com/2022/05/26/illustrated-maps/
Tác giả bài viết tham khảo là Pirita Tolvanen. Cô thực hiện dự án Fulbright vào mùa xuân 2022, tập trung khảo sát cách trình bày dữ liệu trong các sách tranh phi hư cấu dành cho trẻ em được xuất bản tại Hoa Kỳ (và có nguồn gốc từ Hoa Kỳ, trừ một vài ngoại lệ), đặc biệt trong các năm 2021–2022. Mời bạn tìm hiểu sâu hơn về dự án của cô tại đây.
0 Comments